Historia górnictwa rud miedzi w Polsce to nie tylko dzieje kopalń i wydobycia, ale również nieustanny rozwój maszyn, które umożliwiały transport milionów ton urobku. Szczególne miejsce w tej historii zajmują wozy odstawcze – podstawowe maszyny transportowe, bez których funkcjonowanie kopalń KGHM byłoby niemożliwe.
W pierwszych latach działalności kopalń Zagłębia Miedziowego transport urobku odbywał się przy wykorzystaniu prostych środków technicznych np. ładowarek zasięrzutnych i wozów kopalnianych.
Dynamiczny rozwój…
…wydobycia wymagał jednak coraz wydajniejszych rozwiązań pozwalających szybko i sprawnie odstawiać rudę z przodków eksploatacyjnych do punktów przeładunkowych. Przełomem było wprowadzenie samojezdnych wozów odstawczych typu shuttle car, które wcześniej sprawdziły się w kopalniach Ameryki Północnej. Maszyny te znacząco zwiększyły wydajność pracy oraz ograniczyły czas potrzebny na transport urobku. Jednymi z najbardziej rozpoznawalnych maszyn transportowych w historii KGHM były wozy produkowane przez amerykańską firmę JOY Manufacturing Company.
Konstrukcje te zaprojektowano specjalnie do pracy w podziemnych wyrobiskach górniczych, gdzie liczyła się niezawodność, wytrzymałość oraz zdolność do pracy w trudnych warunkach. Nie posiadały klapy zamykającej skrzynię transportową, zmniejszało to ilość przewożonego urobku ale ułatwiało to jednak transport materiałów. Załadunek odbywał się ładowarkami ŁK-1 produkowanymi przez wrocławskie zakłady „Fadroma”. Późniejsze modele Expadump stanowiły rozwinięcie tej koncepcji i przez wiele lat były podstawowym środkiem transportu urobku w kopalniach…
…Lubin, Polkowice i Rudna.
Dla kilku pokoleń górników nazwy JOY i Expadump stały się wręcz synonimem wozu odstawczego. Maszyny te, choć niezwykle trwałe i skuteczne, były bardzo proste pod względem wyposażenia. Operator miał do dyspozycji jedynie podstawowe przyrządy sterownicze, wolant oraz twarde siedzenie. Kabiny były otwarte lub częściowo osłonięte, a o klimatyzacji, kamerach cofania czy systemach wspomagających pracę nikt jeszcze nawet nie myślał. Praca wymagała dużych umiejętności, doświadczenia i koncentracji. Bezpieczeństwo zależało przede wszystkim od wiedzy operatora oraz jego znajomości warunków panujących pod ziemią.
Wraz z rozwojem KGHM…
… oraz krajowego przemysłu maszynowego rozpoczęto stopniowe unowocześnianie floty transportowej. Coraz większą rolę zaczął odgrywać KGHM ZANAM – przedsiębiorstwo wyspecjalizowane w projektowaniu i produkcji maszyn dla górnictwa podziemnego. W kolejnych latach ZANAM przejął produkcję większości wozów odstawczych wykorzystywanych w kopalniach KGHM.
Powstawały konstrukcje projektowane specjalnie pod warunki geologiczne i technologiczne występujące w Zagłębiu Miedziowym. Był to ważny krok w rozwoju polskiego górnictwa. Maszyny produkowane lokalnie mogły być szybciej modernizowane i dostosowywane do potrzeb kopalń, a zdobyte doświadczenie pozwalało tworzyć coraz bardziej zaawansowane rozwiązania techniczne. Od lat dziewięćdziesiątych nastąpił gwałtowny rozwój technologiczny maszyn górniczych. Współczesne wozy odstawcze znacząco różnią się od swoich poprzedników.
Obecne konstrukcje…
…ZANAM, takie jak seria HT20 czy HT24, wyposażono w klimatyzowane kabiny, ergonomiczne stanowiska operatora, napęd na cztery koła oraz zaawansowane układy hydrauliczne i elektroniczne. Pojawiły się kamery cofania, systemy ostrzegania przed kolizją oraz komputerowe systemy diagnostyczne monitorujące stan maszyny w czasie rzeczywistym. Zmieniło się również podejście do bezpieczeństwa. O ile dawniej głównym zabezpieczeniem operatora były jego umiejętności i doświadczenie, dziś wspierają go liczne systemy elektroniczne, które pomagają unikać zagrożeń i ograniczają ryzyko wypadków. Współczesne wozy odstawcze są zaawansowanymi technologicznie pojazdami stanowiącymi integralną część nowoczesnej kopalni.
Wyposażone są w systemy telemetryczne, układy monitorowania parametrów pracy oraz rozwiązania zwiększające efektywność i bezpieczeństwo transportu. Coraz większą rolę odgrywa także automatyzacja oraz możliwość zdalnego nadzorowania pracy maszyn. Rozwiązania opracowywane przez ZANAM znajdują zastosowanie nie tylko w Polsce, ale również trafiają do odbiorców zagranicznych, potwierdzając wysoki poziom polskiej myśli technicznej.
Historia wozów…
…odstawczych w KGHM doskonale pokazuje skalę przemian, jakie zaszły w górnictwie rud miedzi na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Od prostych, ale niezawodnych JOY-ów i Expadumpów, przez kolejne etapy mechanizacji, aż po nowoczesne konstrukcje ZANAM wyposażone w elektronikę, klimatyzację i zaawansowane systemy bezpieczeństwa – każda generacja tych maszyn przyczyniała się do rozwoju polskiego górnictwa. Zmieniały się technologie, konstrukcje i warunki pracy, jednak nie zmieniło się jedno – za każdą toną wydobytej rudy nadal stoją ludzie, którzy każdego dnia swoją pracą budują KGHM i Zagłębie Miedziowe.
Wojciech Miszczyk
Fot. (arch. autora)
