Krajowe zimowe ferie szkolne są w toku, zatem, promując wypoczynek aktywny i niebanalny, rekomenduję – nie tylko dla osób w wieku uczniowskim – wycieczkę do średniowiecznego zamku, znanego jako jedna z najpiękniej położonych warowni w polskich Sudetach. Budowla, o piastowskim rodowodzie, usytuowana jest ponad doliną rzeki Bystrzycy, pomiędzy Górami Sowimi a Górami Wałbrzyskimi, na samym skraju skalnej wychodni, wysoko nad wodami zaporowego Jeziora Bystrzyckiego.
Na szczycie wzgórza Choina…
Spacer rozpoczyna się w miejscowości Zagórze Śląskie (powiat wałbrzyski, gmina Walim), u stóp 450-cio metrowego wzgórza Choina, a prowadzi wśród lasu mieszanego rezerwatu przyrody. Trochę wspinaczki jest (na szczyt, a potem po zamkowych schodach), ale w czasie zwiedzania tej historycznej i turystycznej atrakcji przewidziano także pięć minut leżakowania :).
…pomiędzy Górami Sowimi a Górami Wałbrzyskimi
Tu ciekawostka dla zwolenników szczekających czterołapych – z zamkiem Grodno wiąże się też opowieść o pięknej psiej wierności. Współcześnie wielu rodziców (i nie tylko) uważa, że psy świetnie sprawują się w roli towarzyszy i dodatkowych opiekunów dzieci. A rzecz, o której mowa naprawdę miała miejsce, pies uratował dziecko od niechybnej śmierci. Szczegóły – oczywiście u zamkowego przewodnika, zainteresowanym wskaże on także obraz ilustrujący wydarzenie.
Ku budynkowi bramnemu
Zgodnie z przekazem tradycji,
pod koniec XII wieku wnuk księcia Bolesława Krzywoustego – Bolesław Wysoki – wybudował na szczycie Choiny nadgraniczną strażnicę. Zaś fundatorem budowy na tym miejscu murowanego zamku (niemal sto lat później), stanowiącego ogniwo obronnego łańcucha przed najazdami czeskimi, przypuszczalnie był jego pra-prawnuk, książę świdnicko-jaworski Bolko I, zwany Srogim lub Surowym. Dzieje Grodna (w najstarszym zachowanym dokumencie z 1315 roku określanego mianem Kinsperch, potem m.in. Kynsberg) jako rezydencji książęcej kończą się wraz ze śmiercią księżnej Agnieszki (1392 r.) – wdowy po Bolku II Małym. Który to książę w połowie XIV wieku Grodno rozbudował. Małżeństwo Agnieszki Habsburżanki i Bolka II Małego (nota bene wnuka króla Władysława Łokietka) było bezpotomne, a zgodnie z zawartym z koroną czeską układem sukcesyjnym, po wygaśnięciu tej linii Piastów Księstwo Świdnicko-Jaworskie przeszło pod władanie czeskie.
Nagrobek księcia Bolka I Surowego w opactwie w Krzeszowie – źródło – domena publiczna
Sgraffita z 1570 r. na zewnętrznej elewacji budynku bramnego
Po lewej budynek bramny, po prawej budynek przedbramia (widok z dziedzińca dolnego)
Następnie zamek miał wielu rozmaitych właścicieli.
Jednymi z zasłużonych dla rozbudowy zamku był rycerski ród Czetryców (własność zastawna z prawem dziedziczenia od 1465 r . do 1535 r.). Przypuszczalnie dzięki wpływom finansowym z komory celnej w Jedlince mieli wystarczające środki do zrealizowania tej rozbudowy. Między innymi, postawili osobny budynek przeznaczony na kuchnię zamkową oraz imponującą dwukondygnacyjną salę rycerską (30 na 6 metrów). Inną rodziną, której członkowie w latach 1545 – 95 przysłużyli się rozrastaniu i upiększaniu zamku była rodzina von Logau (z Łagowa): Matthaus (starosta Księstwa Świdnicko-Jaworskiego), Kaspar (biskup wrocławski) oraz Georg. Nastąpiła intensywna renesansowa rozbudowa oraz dekoracja – powstał zamek średni, zamek dolny, nowa kuchnia zamkowa, dopełniono pierścień murów obwodowych, postawiono budynek bramny ozdobiony wielokolorowym sgraffitem, zainstalowano wiele wartościowych artystycznie kamiennych portali, obramień okiennych, a także kamienne attyki na murach. Poza tym nadbudowano wieżę zamkową do obecnej wysokości. Ogólnie rzecz biorąc, zamek powstawał etapami, jak wykazały badania, było siedem faz budowy.
Budynek przedbramia, po prawej widoczna wieża zamku górnego
Dawne narzędzie tortur – ekspozycja w sieni zamku górnego
Zamkowe portale z czasów renesansowej rozbudowy
Pisuar z widokiem
Dziedziniec zamku górnego
Na dziedzińcu górnym wyeksponowana cembrowina cysterny zamkowej
Dzisiejszą wiedzę o historii i architekturze zamku znacząco wzbogaciły badania prowadzone w latach 2017 – 2021. Zostały one zainicjowane przez ówczesnego dyrektora CKiT w Walimiu – Pawła Brzozowskiego. Badaniami architektonicznymi kierowała dr hab. inż. Małgorzata Chorowska (profesor Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej), badania archeologiczne prowadził dr Paweł Konczewski (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu).
Zamek opustoszał…
pod koniec XVIII wieku i zaczął obracać się w ruinę. Za czasów państwa pruskiego nawet zezwolono okolicznym chłopom na rozbiórkę budowli. Przed zniknięciem z powierzchni ziemi śląskiej Grodno uchronił profesor Johann Bushing, rozpoczynając w 1824 roku proces odbudowy. Ten proces kontynuowali kolejni właściciele: hr. Fryderyk von Burghaus oraz do 1945 roku osoby z rodziny von Zedlitz und Neukirch, poczynając od baronowej Emilii von Zedlitz z Czarnego Boru. Po II wojnie światowej opiekę nad zamkiem objęło PTTK, a od 2008 roku właścicielem stała się Gmina Walim.
Dawna sala rycerska, współcześnie mieszcząca część ekspozycji multimedialnej
nt. bioróżnorodności rezerwatu Góra Choina
Fragment schodów na wieżę
Niezapomniany widok z wieży zamkowej na Jezioro Bystrzyckie
Jak zamek, to i rycerze…
z ich rycerskim kodeksem. Do cnót, którymi każdy rycerz powinien się charakteryzować zaliczały się: wiara, sprawiedliwość, umiarkowanie, miłosierdzie, siła, cierpliwość, mądrość i nadzieja. Są one symbolicznie przedstawione w renesansowym (koniec XVI wieku) portalu budynku przedbramia zamku. Którą z tych cnót najtrudniej było pielęgnować w praktyce? A duchy, czy są tam duchy? Przekroczcie progi Grodna i osobiście zapytajcie zamkowego przewodnika.
Portal przedbramia z symbolicznym przedstawieniem zalet prawdziwego rycerza.
W głębi widoczny portal wejścia do zamku górnego
Aktualne informacje, szczegóły dotyczące zwiedzania i atrakcji znajdziecie na stronie internetowej: <zamekgrodno.pl>
A więcej o historii i ciekawostkach nt. zamku Grodno w dwóch filmach na kanale YT KONTEKST, prowadzonym przez dr Radosława Biela (czasopismo „Archeologia Żywa”)
<https://www.youtube.com/watch?v=p0JyDH8GwCc>
<https://www.youtube.com/watch?v=DTFZrZE6J7M>
Tekst i fotografie: Renata Szpyra
PS
Źródła informacji wykorzystanych w artykule:
* Opowieści przewodnika na Zamku Grodno
* Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Romuald M. Łuczyński (2016)
* Jak zmieniał się zamek Grodno? – Małgorzata Chorowska, kanał YT: KONTEKST 64.1, prowadzenie dr Radosław Biel („Archeologia Żywa”)
