Krzemionki Opatowskie to rezerwat archeologiczny chroniący, pochodzące z epoki neolitu, kopalnie krzemienia pasiastego. Rezerwat ten znajduje się w województwie świętokrzyskim, mniej więcej pięć kilometrów od Ostrowca Świętokrzyskiego. T y l k o t u t a j możemy jako turyści wędrować podziemną trasą wewnątrz kopalni z epoki kamienia, nie ma nigdzie indziej na świecie miejsca, w którym byłoby to dozwolone.
T y l k o t u t a j bez trudu wyobrazimy sobie, jak to było sześć tysięcy lat temu wczołgać się w wąskie i niziutkie korytarze z workiem ciężkich krzemieni aby dotrzeć do szybu, którym można było pasiasty urobek wynieść na powierzchnię.
T y l k o t u t a j zaobserwujemy ślady pojedynczych uderzeń dłuta wydobywców krzemienia z młodszej epoki kamiennej.
W neolitycznej kopalni – wąskie i niziutkie korytarze
Wejście do budynku muzealnego
Przed rozpoczęciem zwiedzania przy makiecie i mapie obiektu przewodnik – Pan Michał – przekazuje turystom informacje wstępne
Krzemień pasiasty z bliska
Zwiedzanie tego unikalnego rezerwatu – wpisanego jako zabytek na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – ma bardzo urozmaicony przebieg; w jego ramach zobaczymy wystawę (budynek główny muzeum) obrazującą realia życia ludzi w tamtym okresie (makiety, prezentacje multimedialne, rozmaite rekonstrukcje historycznych artefaktów a także oryginalne zabytki z epoki neolitu)…
Fragment wystawy obrazującej realia życia w młodszej epoce kamienia
Fragment wystawy obrazującej pracę pradziejowych górników
… oraz wystawę poświęconą górnictwu pradziejowemu, przejdziemy ścieżkami i drogą przez las – aby dojść do pola górniczego, powędrujemy trasą podziemną w autentycznych wyrobiskach kopalni krzemienia pasiastego, gdzie osobiście ujrzymy rzeczywistość pracy górnika neolitycznego a na dodatek – przed powrotem do budynku muzeum – zwiedzimy skansen (rekonstrukcje chat i grobowca megalitycznego).
Drogą przez las w kierunku neolitycznego pola górniczego
W korytarzu podziemnej części trasy turystycznej
W kopalni – krzemień pasiasty w skale wapiennej
Krzemień pasiasty to rzadko występująca odmiana krzemienia, która, oprócz wysokiej twardości, wyróżnia się ozdobnym wyglądem – równoległymi paskami, często układającymi się w fale, w kolorach od białego, poprzez beż i szary do czarnego. Kopalnie krzemienia pasiastego na terenie Krzemionek funkcjonowały w czasie od młodszej epoki kamienia do wczesnej epoki brązu, czyli pomiędzy sześć a cztery tysiące lat temu. Co ludzie wtedy potrafili i jak wyglądało ich życie? Odpowiedź może co nieco zaskakiwać. Ówcześni ludzie mieli podobne do nas – tubylców XXI wieku – potrzeby; tworzyli społeczności, mieszkali w domach, krzątali się wokół codziennych zajęć domowych oraz produkcyjnych, dokonywali wynalazków, szykowali pożywienie, lubili się stroić, jeździli czterokołowymi pojazdami. Chociaż, co oczywiste, rzeczywistość pod względem społecznym, technologicznym, gospodarczym była cokolwiek odmienna od współczesnej…
Zabytki z neolitu – paciorki – III -II tys. przed Chrystusem, pochodzące z obszaru powiatu buskiego – fragment wystawy
Fragment wystawy obrazującej realia życia w młodszej epoce kamienia –
jeździli czterokołowymi pojazdami
Epoka kamienia trwała około 3 milionów lat, jej końcówka zwana jest młodszą epoką kamienia lub neolitem (po niej następuje epoka brązu). W neolicie w społecznościach ludzkich doszło do rewolucyjnej zmiany – przejścia od trybu życia łowiecko-zbierackiego do gospodarki rolno-hodowlanej. Nowy model rozprzestrzenił się w Starym Świecie około siedem tysięcy lat temu, a zmiana ta miała ogromny i wielowymiarowy wpływ na funkcjonowanie grup ludzkich oraz na ich oddziaływanie na otaczające środowisko. Między innymi, pojawiło się zapotrzebowanie na nowy rodzaj narzędzi, które wcześniej nie były używane, jak na przykład siekiera.
Zabytki z neolitu – siekiery krzemienne pochodzące z III – II tys. przed Chrystusem – z obszaru Wyżyny Sandomierskiej – fragment wystawy
Krzemień był w epoce kamienia popularnym materiałem do wyrobu rozmaitych narzędzi (np. noży, skrobaków) i broni oraz używanym do krzesania ognia. Krzemień jest skałą osadową, a z punktu widzenia chemii, składa się głównie z krzemionki (SiO2). Znajdująca się w złożach skały wapiennej, warstwa krzemienia występuje w krzemionkowskim polu górniczym na różnej głębokości – od jednego metra pod powierzchnią gruntu aż do dziewięciu metrów pod ziemią. Płycej położone pokłady krzemienia wydobywano metodą odkrywkową z otwartych kopalniach jamowych oraz z jamowo-niszowych, głębsze pokłady eksploatowano w podziemnych kopalniach filarowo-komorowych i komorowych.
Przed wejściem do udostępnionej turystom kopalni 6/668
Neolityczna kopalnia jamowo-niszowa
Podziemne wyrobisko krzemienia pasiastego pochodzące z młodszej epoki kamienia
Na miejscu od super kompetentnych przewodników uzyskacie mnóstwo interesujących i szczegółowych wiadomości, m. in. odnośnie pradziejowych technik wydobycia oraz na temat tego pradziejowego obszaru górniczego. A trzeba powiedzieć, że pracuje tu sporo prawdziwych pasjonatów popularyzowania wiedzy archeologicznej! Cierpliwie odpowiedzą na wasze pytania, na przykład odnośnie tego jak krzemień powstawał, czy jakie może być znaczenie pradziejowego rysunku wykonanego węglem drzewnym na skale, czyli rysunku, który posłużył jako pierwowzór dzisiejszego graficznego symbolu Krzemionek.
Neolityczny rysunek naskalny węglem drzewnym, oryginał – in situ – loga rezerwatu Krzemionki
Jakie może być znaczenie tego symbolu?
Współczesny graficzny symbol Krzemionek
Przy obróbce ten pasiasty minerał daje się wypolerować na wysoki połysk. W neolicie wyrabiano z niego przede wszystkim siekiery. Prawdopodobnie był w całej Europie środkowej najlepszym materiałem do wytworzenia takich wyrobów. Ich produkcja miała miała miejsce w okolicznych osadach, przykładowo archeolodzy rozpoznali tego typu osadę na Wzgórzu Gawroniec w dzisiejszym Ćmielowie, oprócz części mieszkalnej w osadzie funkcjonowała część z wieloma pracowniami kamieniarskimi wyrabiającymi siekiery. Gotowe siekiery powstałe z krzemionkowskiego surowca trafiały początkowo do odbiorców w promieniu 350 kilometrów od kopalni, a po upływie tysiąca lat ten zasięg powiększył się do 660 kilometrów; nowożytni archeolodzy odnajdywali je na terenie wschodnich Niemiec, we Lwowie i w Czechach.
Charyzmatyczny przewodnik Pan Michał przed pomnikiem poświęconym odkrywcy Krzemionek
Jak doszło do utworzenia tak niezwykłego rezerwatu archeologicznego? To sama w sobie niesamowita historia, którą z grubsza przytoczę na podstawie opowieści muzealnego przewodnika.
Trzydziestoczteroletni geolog, pochodzący z Ostrowca Świętokrzyskiego, Jan Samsonowicz trafił do wsi Krzemionki Opatowskie w lipcu 1922 roku. Gospodarka państwa polskiego, rozwijająca się po odzyskaniu niepodległości prawie od podstaw, potrzebowała rozpoznania złóż rozmaitych minerałów do eksploatacji. Wysyłano w teren geologów aby zbierali dane. Jan chciał zapoznać się ze znajdującym się za wsią starym kamieniołomem wapienia. Okoliczni mieszkańcy opowiedzieli mu, jak pozyskują płyty kamienia wapiennego, którego używali do budowy chlewików, obórek; mianowicie dostawali się do podziemnych wyrobisk rozgrzebując stare szyby górnicze. Wskazali mu, gdzie się ta dawna kopalnia znajduje, a on zszedł do jednego z takich szybów, zobaczył fragmenty krzemienia, uznał, że ma do czynienia z kopalnią z młodszej epoki kamienia – neolitu.
Po powrocie do Warszawy przekazał swoje spostrzeżenia kolegom z Państwowego Muzeum Archeologicznego, po jakimś czasie w świętokrzyskie przyjechała ekipa by sprawdzić te informacje i potwierdziła odkrycie, dodatkowo informując, że jest to największe pole górnicze (około 80 hektarów z czterema tysiącami stanowisk archeologicznych) z końca epoki kamienia jakie kiedykolwiek zostało w Europie odnalezione, czyli rozpoznała, że jest to absolutnie wyjątkowy obiekt. W związku z tym podjęto dwie brzemienne w skutki decyzje: rozpoczęcie badań naukowych oraz rozpoczęcie zbiórki pieniędzy na wykup przez państwo okolicznych gospodarstw. W latach pięćdziesiątych XX wieku opublikowano wyniki badań Krzemionek Opatowskich, co rozbudziło ogólne zainteresowanie tym odkryciem. Zaś w latach 60-tych, po ciągnącym się prawie czterdzieści lat procesie wykupu, teren tego neolitycznego pola górniczego stał się własnością Skarbu Państwa. Coraz więcej ludzi chciało to miejsce zobaczyć. Zatem w celu udostępnienia go szerszej publice w 1966 roku zaczęto organizować pierwsze muzeum, które otwarto dla zwiedzających trzy lata później.
Budynek, w którym mieściło się pierwsze muzeum Krzemionek Opatowskich
Jak najbardziej zachęcam do osobistego zwiedzenia Muzeum Archeologicznego i Rezerwatu Krzemionki; miejsce jest niepowtarzalne, a i przewodnicy wyjątkowi; troskliwie się wami – jako turystami – zaopiekują oraz uraczą ogromnie zajmującymi opowieściami. Ponadto dostarczą jeszcze wielu dowodów na wyjątkowy charakter tego rezerwatu archeologicznego.
Wejście do krzemionkowskiego skansenu
W krzemionkowskim skansenie – rekonstrukcja chaty z osady kultury pucharów lejkowatych ze stanowiska 1 w Dobroniu (łódzkie)
W krzemionkowskim skansenie – żarna
W krzemionkowskim skansenie -rekonstrukcja grobowca megalitycznego z Broniszowic (świętokrzyskie)
Jako współczesne ciekawostki dodam, iż kamień ten jest popularny w jubilerstwie i w medycynie niekonwencjonalnej. W sferze litoterapii uznaje się, że krzemień pasiasty posiada działanie antydepresyjne, łagodzące stres i bóle głowy, a ponadto redukuje zmęczenie i dodaje energii życiowej, pomaga walczyć ze skutkami przepracowania, dlatego – podsumowawszy te właściwości – zwany jest kamieniem optymizmu. Jako materiału do wyrobu biżuterii po raz pierwszy użył go złotnik Cezary Łutowicz w 1972 roku w Sandomierzu. Dzięki swojej dekoracyjności, właściwościom fizycznym oraz działaniom promocyjnym Pana Łutowicza określa się go mianem „polskiego diamentu”, a Sandomierz jego światową stolicą.
Krzemień pasiasty – minerał oraz wyrób biżuteryjny
Tekst i fotografie: Renata Szpyra
PS
Redakcja Gazety Piastowskiej bardzo dziękuje pracownikom, a w szczególności Panu przewodnikowi Michałowi, za pomoc w powstaniu tego materiału.
INFORMACJE PRAKTYCZNE:
* Czas zwiedzania: od około półtorej godziny do maksymalnie jednej godziny pięćdziesięciu minut.
* Odległość do przejścia: 2 kilometry.
* Zalecany ubiór turystyczny dostosowany do waruków pogodowych, w tym: wygodne obuwie terenowe, nakrycie głowy, spodnie z długimi nogawkami, wierzchnia kurtka/bluza (w części kopalnianej – stała niska temperatura, 7 do 9 stopni Celsjusza).
* W związku z limitem osób w grupach zwiedzających zalecane jest (zwłaszcza w weekendy i w miesiącach od czerwca do września) wcześniejsze rezerwowanie biletów. Na stronie internetowej muzeum https://muzeumostrowiec.pl/krzemionki/ w zakładce Dla zwiedzających znajdują się dokładne informacje odnośnie biletów, harmonogramów wejść, itp.
